Willem Benjamin Smit	Adriaan Pot

Luchtfoto "Electro" Smit Slikkerveer 1910.

Luchtfoto Smit Slikkerveer 1922. (Bron: Kees Tym, Brush HMA).

Het begin.

Willem Benjamin Smit werd in 1860 in Slikkerveer geboren. Hij bezocht de openbare school in Bolnes en ging op dertien jarige leeftijd naar de vervolgschool in Rotterdam. Toen het hoofd van de school in Rotterdam overleed bleef hij thuis en heeft de school verder maar vergeten. Na een korte werkperiode bij een sloepenbouwer gaat hij bij zijn vader in diens klinknagelfabriek werken. Hij was toen 18 jaar. De machinist van de stoommachine in de klinknagelfabriek P. Kooiman had een grote belangstelling op het gebied van de elektriciteit en deed vaak proeven. En daar had Willem meer belangstelling voor dan voor de klinknagels. Willem was erg bevriend met Adriaan Pot, geboren in 1857, uit Elshout en al gauw werden er plannen gemaakt om samen een fabriekje voor elektrische verlichting op te richten. Adriaan Pot ging echter eerst naar Engeland om daar verder te studeren.

Nederland was in deze periode ver achter bij andere landen en het ontbrak overal aan kennis en goede opleidingen. In de landen om ons heen ontwikkelden zich de eerste industrieën die goederen in massa konden produceren. Bij gebrek aan een octrooiwet werden buitenlandse uitvindingen domweg misbruikt.

Autodidact.

Willem Smit haalde zijn gegevens uit Nederlandse week- en maandbladen-voor-het-huisgezin aangevuld met een abonnement op een Engels tijdschrift. Door een tekort aan theoretische kennis ging zijn eerste constructie in vlammen op. In het voorjaar van 1878 raadpleegde hij het pas verschenen Duitse handboek ‘Die magnet-und dynamo-elektrischen Maschinen’,waarna het hem lukte een bruikbare dynamo te construeren.Hij was toen 18 jaar !! Bij gebrek aan talenkennis moest hij met buitenlandse tijdschriften een woordenboek gebruiken. Het heeft hem heel veel avonden gekost techniek en talen te bestuderen.


Eerste dynamo gemaakt door Willem Smit in 1878, de zgn. gramma-dynamo. In 1881/1882 zijn twee van deze generatoren, elk met een booglamp , geleverd aan Diepeveen, Lels & Smit te Kinderdijk. Bron: De Ingenieur 1911.

De eerste eigen werkplaats van Willem Smit.

In 1880 kreeg hij binnen de fabriek van zijn vader een eigen werkplaats waar hij samen met P. Kooiman (de machinist van de stoommachine), sleutelde hij aan een eigen dynamo en met belangstelling werden zijn experimenten met elektrische machines en verlichting gevolgd. Het lukte hem uiteindelijk om het elektrisch licht regelmatig en betrouwbaar te laten branden.

De oprichting van de fabriek.

De eerste opdracht voor de levering van een dynamo met booglampen kreeg hij van zijn oom. Daarna verzorgde hij dit ook in Rotterdam, Veendam en Bergen op Zoom. Op 12 april 1882 werd in het dorp Ridderkerk het elektrisch licht geïntroduceerd. In datzelfde jaar kwam Adriaan Pot afgestudeerd scheepsbouwkundig ingenieur terug uit Engeland, waar hij had gestudeerd aan de Royal Naval College te Greenwich. Het bedrijfskapitaal voor zijn bedrijf werd door de familie ingebracht. Inmiddels was door de uitvinding van Edison, de gloeilamp de vele problemen met booglampen opgelost. Maar ook verdere toepassingen van de elektromotoren in vele vormen zorgen voor veel opdrachten.

Op 1 november 1882 werd de fabriek opgericht en dhr. P. Kooiman werd de eerste werknemer.(zie foto). In hetzelfde jaar werd begonnen met de bouw van de fabriek en in 1883 kwam gebouw A gereed. Dit was een fabrieksgebouw die tevens dienst deed als kantoorruimte.

Oprichtingsakte Smit Slikkerveer 01-11-1882. Bron: NRC.

Willem Smit trekt met een transportabele elektrische installatie door het hele land.

De fabriek was dus zojuist opgericht, maar om de machines aan de man te brengen moest er reclame worden gemaakt, daarom werd er een een transportabele elektrische installatie ontworpen met als doel reclame voor de eigen produkten te maken. Willem trok ermee door het hele land en bezocht o.a. de landbouwtentoonstelling van Wageningen in 1883 en in juli van hetzelfde jaar de Internationale Koloniale en Algemeene Uitvoerhandel-tentoonstelling, waar verschillende machines en andere uitvindingen tentoongesteld stonden. Dit was feitelijk de Wereldtentoonstelling in Amsterdam. Smit Slikkerveer stond daar met een zelfgemaakte "Electriciteitsmachine". (zie artikel uit de Leeuwarder Courant uit 30-07-1883 onder de foto).

Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling 1883

30-07-1883 NRC

Gedeelte Smit personeel in 1885.

Eerste kerk en een hotel in Nederland elektrisch verlicht.

In hetzelfde jaar kreeg Smit & Co. de opdracht de R.K.-kerk Boschjes in Rotterdam elektrisch te verlichten.

De R.K. Kerk Boschjes te Rotterdam die ook in 1883 door Willem Smit van elektrisch licht werd voorzien. De eerste kerk in Nederland met elektrisch licht.

In 1887 werd ook de Antoniuskerk in Rotterdam van verlichting voorzien door Willem Smit getuige onderstaand krantenartikel uit de Leidsche Courant (06-04-1887).

In 1884 werd een transportabele installatie aan het Grand Hotel Coomans in Rotterdam verkocht. (zie ook de biografie van Willem Benjamin Smit)

Verlichting op stoomboten.

In 1883 koos ook de Stoombootrederij Fop Smit voor haar salonrader-stoomboot Merwede I, die de verbinding tussen Rotterdam en Dordrecht onderhield, voor gloeilampen. Elektriciteit lag vanwege de stoommachines min of meer voor de hand, terwijl de mogelijkheid van booglampen in verband met de kleine ruimten aan boord afviel. De familieband met de al genoemde Willem Smit, die de installatie leverde, zal doorslaggevend zijn geweest bij de uiteindelijke keuze. Opmerkelijk was dat Smit, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Edison, steeds twee lampen in serie schakelde. Hij was daartoe verplicht omdat zijn dynamo een klemspanning van 100 volt had, terwijl de 50 geïmporteerde lampen een aansluitspanning hadden van 50 volt.

Bron: Nieuws van den dag : 17-02-1883

Reclame van Fop Smit m.b.t. de salonradarboot "de Merwede 1", die in 1883 door Willem Smit van elektrisch licht voorzien werd.

In 1883 werd een gramme-dynamo met shuntbekrachtiging geplaatst in het stoomschip "de Merwede I" van Fop Smit . Deze zorgde voor de verlichting van de swann-gloeilampen en "de Merwede I" was daarmee de eerste boot in Nederland met een lichtinstallatie.

Gramme-dynamo met shuntbekrachtiging t.b.v. stoomboot "de Merwede 1" van Fop Smit (1883).
Bron: De ingenieur 1911

Tussen 1883 en 1884 kreeg Smit Slikkerveer opdrachten van van maatschappij Zeeland om drie stoomschepen van machines en verlichting te voorzien. Zie artikel uit de Zierikzeesche courant uit 07-02-1883 (artikel links) en 05-01-1884 (artikel rechts). Klik op de kranteknipsels om in te zoomen.


Stoombootmaatschappij Zeeland, "de Prinses Marie ".

Verlichting op oorlogsschepen van de Nederlandse Marine.

Smit Slikkerveer is vanaf 1886 steeds betrokken geweest bij de bouw van oorlogs- en hulpschepen voor de Marine van diverse landen. In 1886 begon het met verlichtingsinstallaties aan boord van de Nederlandse Marine. Rammonitor "Luipaard", een oorlogsschip van de Koninklijke Marine werd als eerste van een lichtmachine voorzien.


Rammonitorschip "Luipaard" werd in 1886 van elektrische verlichting voorzien.

Na goede gevolg ontving men nog een order van Koninklijke Marine voor het plaatsen van een lichtmachine voor rammonitorenschip Hr. Ms. "Buffel". Dit schip is in 1972 omgebouwd tot plezierjacht en is nu een museumboot en te bewonderen bij Maritiem Museum Rotterdam.

Elk schip van onze Marine van voor en na WO II had wel machines en/of apparaten van Smit Slikkerveer aan boord.

H.S. Ms Buffel werd in 1888 van elektrische verlichting voorzien.

Verlichting in strafgevangenissen.

Tussen 1884 - 1886 leverde Willem Smit generatoren t.b.v. verlichting van de nieuwe strafgevangenissen in Den Haag , Arnhem, Breda en Scheveningen. (Zie onderstaande foto met handgeschreven tekst van Willem Smit). Dit betekende meteen ook de doorbraak van Smit Slikkerveer. Een interessante film die ik op internet tegen kwam laat mooi zien hoe een van de door Willem Smit verlichtte gevangenissen (Breda) er nu uit ziet. Het gebouw stamt uit 1886 en de tijd lijkt er stil gestaan te hebben. Klik hier voor de film van Omroep Brabant. In Arnhem stonden twee stoomketels, een stoommachine van 35 pk, een direct gekoppelde Smit-dynamo en er hingen zo'n 260 Swan gloeilampen van 12 NK. Bovendien werden door Smit de houders, schakelaars en 4000 meter draad geleverd. Een ‘werkman’ van Smit zou, tegen betaling van ƒ 70 per maand, de installatie gedurende drie jaar beheren.

Smit leverde een dynamo met een vermogen van 6,5 kW en een klemspanning van 600 volt. De dynamo maakte 800 omwentelingen per minuut en was via riemen aangesloten op een stoommachine van 295 omwentelingen per minuut.

De stoommachine werd ook gebruikt in de stoomkokerij en de drogerij van de gevangenis. De kostprijs bedroeg ƒ 16.000. Het is opvallend dat zowel in Arnhem als Den Haag ook gasverlichting werd aangelegd. In Arnhem was dat beperkt tot twee buitenlantaarns, die onder de verantwoording van de gemeente vielen.

25-11-1884 Zierikzeese Nieuwsbode.

De eerste particuliere centrale van Nederland

Na 1880 nam de elektrische verlichting in Nederland en in het buitenland, drie vormen aan:

• De op zichzelf staande installatie. Deze werd gebruikt om winkels, hotels, werkplaatsen of soms huizen elektrisch apart te verlichten. Aan de klant werd dan een complete verlichtingsinstallatie, van de dynamo tot en met de lampen, geleverd, zoals Smit deed bij b.v. Hotel Coomans 1884).
• Blokstations: meerdere aan elkaar grenzende panden werden vanuit één dynamo van stroom voorzien. (b.v. ook Hotel Coomans die nadat Willem Smit de verlichting had geleverd, vanaf 1885 zelf ook aangrenzende hotels en winkels ging verlichten).
• Electriciteitscentrale: indien het afzetgebied werd uitgebreid tot een aantal straten, een wijk of een stad. (b.v. Centrale Kinderdijk 1886).

Tussen 1883 en 1885 waren er in Rotterdam proeven met een electriciteitscentrale geleverd door de Nederlandsche Electriciteitsmaatschappij,(NEM) (1883-1884) en NV Electriciteitsmaatschappij (Systeem de Kothinsky),(1884-1895). Deze waren niet erg succesvol, zeer klein en de techniek kwam uit het buitenland.

In 1886 wordt een begin gemaakt met de bouw van de eerste echte elektrische centrale (Nederlands fabricaat) aan de met als doel het leveren van elektriciteit aan particulieren. De centrale in Kinderdijk werd op 19 april 1886 geopend. Het was een initiatief van plaatselijke fabrikanten, waarbij Willem Smit waarschijnlijk een stuwende rol speelde.

Willem Smit, aandeelhouder van de N.V. Elektrische Verlichting Kinderdijk was leverancier van o.a. 2 dynamo's elk met een capaciteit van 200 lampen x 16 kaarsen bij een spanning van 104 V.

Diens pied-á-terre in Kinderdijk stamde uit 1884, toen hij de elektrische verlichting van een scheepswerf en een woonhuis verzorgde. De verlichting maakte indruk en was aanleiding tot een onderzoek naar de mogelijkheden van een centrale voor het gehele buurtschap. Daaruit bleek dat er minimaal 300 lichtpuntaansluitingen nodig waren. In dit opzicht was het een voordeel dat het grootste deel van de woningen in Kinderdijk eigendom was van de scheepsbouwersfamilie Smit, een van de deelnemende partijen. Aansluiting op de centrale kon zo min of meer worden verplicht. De benodigde ƒ 26.000 werd bijeengebracht door toekomstige klanten en door relaties van Willem Smit. Het merendeel van de 180 aandelen die tussen 1886 en 1905 door de N.V. Electrische Verlichting Kinderdijk werden uitgegeven, was in het bezit van de scheepsbouwersfamilie Smit.

Aanvankelijk bestond het debiet uit 11 straatlantaarns en 130 particuliere aansluitingen met in totaal 300 gloeilampen. In de huizen werden de lampen gratis aangelegd en vervangen. De prijs per lamp was afhankelijk van het totale aantal en schommelde tussen de ƒ 11 en ƒ 15 per jaar. Volgens ‘The Electrician’ van 26 november 1886 was dat relatief.

De eerste wisselstroomcentrale van Nederland stond in Kinderdijk en werd opgericht in 1886. Men leverde stroom aan bedrijven en particulieren. Jammergenoeg is het gebouw gesloopt in 1964. Men had ook in die tijd weinig besef van historie. Het had vandaag de dag een toeristische attractie kunnen zijn.

De centrale van Kinderdijk. De centrale werd ondergebracht in een plaatijzeren gebouwtje aan de Noord. Het benodigde ketel- en koelwater kwam via een gegraven put met een dam van takkenbossen voor filtering uit de boezem. De installatie bestond uit een ingemetselde ketel, een liggende stoommachine van 80 pk en twee Smit-dynamo's van elk 7,5 kW. elektro-mechanische vermogen werd aangevuld met het vermogen uit een aantal accu's. De dynamo's leverden stroom tot 22.00 u., daarna namen de accu's het debiet tot middernacht over.

Vanwege de voordelige prijs namen zelfs dorpsbewoners die minder dan vier schilling per dag verdienden een aansluiting. De straatlantaarns kwamen in het begin voor rekening van de onderneming. In 1887 verzocht men de gemeente Nieuw Lekkerland mee te betalen aan de uitbreiding van het aantal lantaarns. De technische uitvoering liet in het begin te wensen over. Het spanningsverval was zodanig dat aan het begin van het net- overeenkomend met de klemspanning- lampen van 110 volt werden gebruikt en aan het eind lampen van 100 volt. De straatlantaarns werden in de volksmond ‘gloeiende spijkers’ genoemd omdat de lampen weinig licht gaven. Dat het net zwak was, bleek ook bij het inschakelen van een elektrische lift van een van de klanten. Het gevolg was dat in de rest van het dorp de lampen half doofden.

Ondanks deze en andere kleine ongemakken draaide de centrale tot ieders tevredenheid. In 1890 werd ten behoeve van de stroomvoorziening van Krimpen aan de Lek een wisselstroommachine van 6 kW met een klemspanning van 650 volt aangeschaft. Een bovengrondse leiding van 1,5 km en een concentrische kabel van 300 meter door de rivier de Lek zorgden voor het transport. In Krimpen reduceerden vier luchtgekoelde transformatoren de transportspanning tot de gebruikersspanning van 65 volt. Via een 2,5 km lange leiding werden aanvankelijk 15 lantaarns en 25 percelen van elektriciteit voorzien. Het was de eerste interlokale elektrische verbinding van Nederland en het was de eerste keer dat er wisselstroom werd toegepast.

Het voortbestaan van de centrale was vanaf het begin twijfelachtig. De statuten bepaalden dan ook dat er aan het begin van elk boekjaar een algemene vergadering moest worden gehouden, waarin de tarieven aangepast konden worden aan de kosten. De directeur spoorde voortdurend aan tot zuinigheid in de bedrijfsvoering. Zelf beheerde hij belangeloos de administratie. De centrale en het leidingnet werden verzorgd door een machinist-elektricien en een stoker. Tussen 1886 en 1895 werd een totale winst geboekt van zo'n ƒ 5000. De centrale draaide tot 1915. In dat jaar nam het GEB Dordrecht de stroomlevering over.

Bron: Gorinchems dagblad uit 18-02-1886

Nijmegen is de eerste gemeente in Nederland met elektrische straatverlichting.

Waalkade met tuimellantaarn rond 1900.

Nijmegen was de eerste Nederlandse gemeente waar de elektrische straatverlichting zijn intrede deed (in 1886). Het drukke verkeer op de Waal en de onmogelijkheid gasbuizen te leggen in de kade noopten tot de installatie van elektrisch licht aldaar. In 1886 werden er 10 booglampen op de Waalkade en enkele pleinen geplaatst door de firma Willem Smit en Co. uit Slikkerveer. Het bleef echter bij een gering aantal lampen. De rest van de Waalstad bleef door gaslampen verlicht. Tussen 1886 en 1894 zou daar het aantal (gas)straatlantaarns nog met 150 toenemen van 694 naar 844.


De Gelderlander 12-05-1886

Waterleidingsbedrijf/Gasfabriek aan de Nieuwe Marktstraat rond 1888.(Bron: Archief Nijmegen).

Het initiatief tot de bouw van de centrale in Nijmegen kwam van Payens, directeur van de gemeentelijke gasfabriek.Zijn plan sloot aan bij de vrij algemene ontevredenheid over de petroleumverlichting van de Waalkade. Men vond deze onvoldoende voor het drukke personen- en vrachtverkeer. De voortdurende verzakkingen en overstromingen maakten de aanleg van gasbuizen onmogelijk, zodat elektrische verlichting als enige optie overbleef. Aanvankelijk zouden er alleen booglampen aan de Waalkade geïnstalleerd worden, maar al snel betrok men ook enkele pleinen en parken in het plan. De commissie van bijstand van de gasfabriek ging op 7 juli 1885 akkoord met de plannen en verleende in december de opdracht. Beide besluiten werden vermeld in de stukken van de gemeenteraad, maar gaven nauwelijks aanleiding tot opmerkingen. Voor de uitvoering schreven zich zo'n 6 ondernemingen in, waaronder de NMEM en De Khotinsky. De opdracht ging voor ruim ƒ 10.000 naar Willem Smit & Co. De centrale werd gevestigd in het gebouw van de Waterleiding aan de Nieuwe Marktstraat. In 1888 bedroegen de exploitatiekosten ƒ 1484. Het leeuwedeel daarvan ging op aan de steenkolen (36%) en aan het vervangen van de koolspitsen en het onderhoud van de booglampen (56%).

Eén raadslid pleitte ervoor om de lantaarns in de buurt van de Waalkade iets te verplaatsen waardoor de bestaande verlichting kon worden behouden Het voordeel daarvan was dat men gebruik kon maken van de bestaande stoomketels en het aanwezige personeel. Het oorspronkelijke plan om 4 booglampen te plaatsen groeide uit tot de aanleg van een ondergrondse ringvormige leiding door de stad waarop 10 booglampen in serie werden aangesloten. In het ketelhuis van het waterleidingbedrijf werd een kleine centrale ingericht, wat tot voordeel had dat het reeds aanwezige personeel ook de bediening van deze apparatuur kon verzorgen. Vandaar uit werd een ondergrondse kabel gelegd die via het Valkhof en Kelfkensbosch liep naar het Keizer Karelplein, het Station, Kronenburgerpark en weer terug naar de Waalkade.

De kabel bestond uit een bundel van 12 koperdraden van elk 3 mm. De isolatie was opgebouwd uit indiarubber, lood en hennep. De 10 booglampen hadden elk een lichtsterkte van 2000 NK en werden bevestigd op zeven meter hoge tuimelpalen, waardoor de koolspitsen tamelijk eenvoudig vervangen konden worden. De lantaarns aan de Waalkade konden bij ijsgang weggehaald worden. De dynamo, de stoommachine, de booglampen en de lantaarns kwamen direct uit de fabriek in Slikkerveer.

Door een constructiefout in de lampen brandde het licht in het begin onregelmatig, maar dat werd door Smit snel opgelost.

Bron:Nijmeegsche Courant 30-06-1886

Tuimellantaarn Nijmegen 1886.

De Gelderlander 25-04-1888

In 1891 krijgen de zakelijke relaties bericht dat er een volledig nieuwe fabriek gebouwd zal gaan worden. In 1892 wees de gemeente een verzoek van een groep burgers om ook aangesloten te worden, af. In 1893 werd de centrale uitgebreid met een stoomachine en een dynamo van 11 kW en werden nog eens 15 booglampen aangelegd. Het zou tot 1908 duren voordat in Nijmegen een centrale geopend werd, die ook aan particulieren zou gaan leveren. In dat jaar werd de centrale aan de Nieuwe Markstraat gesloten. In sommige boeken wordt gesproken van een elektrische centrale aan de Ceintuurbaan, maar volgens mij heeft deze straat in Nijmegen nooit bestaan. Wellicht dat iemand mij hier meer over kan vertellen.

In 1891 ontving Willem Benjamin Smit van burgemeester P.C. Bijleveld van Nijmegen een gunstig getuigschrift.

Wanneer in 1913 de Staatscommisie voor de Elektriciteits Voorziening haar rapport uitbrengt, refereert zij aan dit project en geeft Nijmegen alle eer, "alhoewel de installatie slechts stroom leverde voor publieke verlichting zij toch aangemerkt kan worden als de eerste gemeente centrale van Nederland."

Waterleidingsbedrijf aan de Nieuwe Marktstraat rond 1900.(geheel links).

Gelderlander 01-07-1886

Eerste proefneming met elektrische verlichting bij de Waalkade/Kelfkensbos 29-06-1886.

Generator Willem Smit t.b.v. de elektrische verlichting in Nijmegen 1886 (bron: Archief Smit Slikkerveer).

Compressor gemaakt t.b.v. de electische centrale in Nijmegen 1886.	Hanglamp gebruikt m.b.t. de electrische straatverlichting in Nijmegen 1886. (met logo Willem Smit & Co).

Gelijkstroom generator 1886 voor Nijmegen.


1886 Tuimellantaarn Nijmegen

Ansichtkaart uit 1908 met geheel links de tuimellantaarn van Willem Smit.

Verlichting van het centraal station in Amsterdam.

Begin 1886 krijgt Smit Slikkerveer de opdracht om 25 booglampen te plaatsen op centraal station Amsterdam.

Bron: Zierikzeesche courant uit 09-01-1886.

Op deze ansichtkaart van Amsterdam uit 1890 zien we in het midden 2 hang-booglampen van eenzelfde type als geplaatst in Nijmegen, ook in 1886 en 1893.

Amersfoordsche Courant 21-01-1888.

Na dit succesvolle project kwam er uit Venlo een soortgelijke aanvraag en ook daar werd het station elektrisch verlicht door een compound dynamo van Willem Smit.(zie artikel hieronder).

Bron: De Ingenieur 1889.

Electrische inrichting van torpedoboten.

In oktober 1888 realiseerde Smit Slikkerveer de elektrische inrichting van een torpedoboot.

Torpedoboot " Cerberus" 1888.



Bron: NRC 22-10-1888

Bron: De Ingenieur 1911 (fabrikaat Smit Slikkerveer)

In 1888 had de firma al 135 dynamo's afgeleverd en in 1899 had men ruim 100 werknemers in dienst. Het feit dat Smit & Co. het elektriciteitsgebouw op de wereldtentoonstelling van Parijs in 1900 mocht verlichten geeft aan dat de firma, hoe bescheiden dan ook, internationale aansluiting had verkregen.

Smit Slikkerveer op de Wereldtentoonstelling in Parijs 1900

Klik HIER voor een origineel filmpje uit 1900 van de Wereldtentoonstelling in Parijs is ook een glimp te zien van het elektriciteitsgebouw wat door Willem Smit verlicht werd. (zet het schuifje op 4.07)

Routekaart Wereldtentoonstelling Parijs 1900, bron: Wikepedia.
Klik hier voor een link naar de geschiedeniswebsite van de VPRO met filmmateriaal van deze wereldtentoonstelling in 1900.

Tussen 1882 en 1900 was Smit Slikkerveer dan ook het enige bedrijf in Nederland dat elektrische installaties fabriceerde, later ontstonden soortgelijke bedrijven zoals de Heemaf uit Hengelo.

Naast de vervaardiging van dynamo's en apparaten legde Willem Smit zich reeds vroeg toe op het bouwen van Stoomdynamo's en zij waren ook een van de eersten in Nederland die met stoommachines op de markt kwamen. (zie foto hieronder van een stoommachine uit 1894 (fabrikaat Smit Slikkerveer).

Bron: De Ingenieur 1911

De eerste volledige installatie voor elektrische krachtoverbrenging werd in 1896 in Kinderdijk op de scheepswerven van bouwmeesters J & K Smit ingericht, waarbij 3 motoren, gevoed door een dynamo, verschillende werkplaatsen aandreven.

Eerste drie fasen vermogens transformator

In 1900 bouwde Willem Smit zijn eerste drie-fasen vermogens transformator. Deze werd geleverd aan de Nederlandse Spoorwegen samen met een generator en was de eerste in zijn soort in Nederland.

Eerste drie-fasen vermogenstransformator in Nederland gemaakt.(1900)

Advertentie uit "de Prins der Nederlanden" 1894.
	Advertentie uit "de Prins der Nederlanden" 1894.

Fotoslideshow, bron: Kees Tym (Brush HMA)./ De Mijnen / De Ingenieur

Advertentie 1898.

Gebouw E kwam in 1903 gereed.

Prachtige foto van de uitbreiding van de fabriek Smit Slikkerveer rond 1906. Gebouw D staat al op de foto.

Fabriek Smit Slikkerveer met op voorgrond het personeel (1906).

In 1911zijn er 300 arbeiders werkzaam bij Smit en door de snelle groei van het bedrijf is er een groot gebrek aan voldoende woningen ontstaan in Slikkerveer en aangrenzende dorpen. Met financiele steun van Smit Slikkerveer gaat de Coöperatieve bouwvereniging aan de slag en bouwt huizenblokken zoals de foto hieronder toont.

Bron: De Ingenieur 1911

Smit. Dordt opgericht.

Toen Willem Smit in 1900 de fabriek stap voor stap wilde uitbreiden om er seriematig motoren sprak hij daarover met een zekere Hofstede Crull, die in Borne een technisch bureau had. Hofstede Crull wilde wel maar zijn compagnon Willem Willink had geen belangstelling voor dit plan. Hofstede Crull en Willem Willink zijn wel de grondleggers van Heemaf in Hengelo geworden. In de periode 1893 tot 1902 is de orderontvangst groot en komt van allerlei kanten. Afnemers zijn de spoorwegen, scheepsbouwers, fabrieken en kleine particuliere centrales, waaronder die in Borne van Hofstede Crull en Willem Willink.

Het idee van het in serie maken van motoren bleef hem bezig houden en in 1911 werd de NV Willem Smit motorenfabriek, later Elektromotorenfabriek Dordt, opgericht.


Fabriek Willem Smit te Dordrecht tussen 1910 - 1917)

Er werd een fabriek gebouwd van 3 en 4 verdiepingen. De productie zou niet groter gaan dan motoren van 15, later 18 en nog later 30 pk. De gebruikers van deze motoren wilden echter ook de grotere motoren er vandaan hebben. De fabriek werd dan ook in 1915 uitgebreid. Inmiddels had Willem Smit in 1913 zich uit de directie teruggetrokken en nam zijn neef Boogaert zijn taak over. Er ontstond een probleem tussen Dordt en Slikkerveer. Door de seriematige aanpak waren de motoren in Dordt goedkoper dan in Slikkerveer. Er ontstond concurrentie en dat leidde het einde van Smit in Dordt. En kwam er dus ook een nieuwe naam Elektromotorenfabriek Dordt afgekort met E.M.F. Dordt. Het bedrijf had geen financiële binding met Smit, alhoewel Willem er persoonlijk wel geld in had gestopt.

NRC: 21-10-1918	Brochure: 1927

Transformatorenfabricage naar Nijmegen.


In Slikkerveer stond de transformatorenfabricage onder leiding van ingenieur Th. Rosskopf. De vraag naar transformatoren nam zo sterk toe dat er meer ruimte nodig was. Deze was er echter in Slikkerveer niet. Willem Smit kwam met een oplossing; hij bood Rosskopf aan elders in ons land een transformatorenfabriek op te zetten. Rosskopf kon om niks de volledige transformatorenfabricage overnemen en Smit zou er ook financieel in deelnemen. In verband met de gunstige ligging werd gekozen voor Nijmegen, gunstig liggend aan spoor- en waterwegen. De fabriek werd daar gebouwd en in 1913 in gebruik genomen.

Ir. Th. Rosskopf	Luchtfoto Willem Smit & Co's Transformatoren- fabriek uit de beginperiode.

Er ging ook een gedeelte van het personeel uit Slikkerveer mee naar Nijmegen. Dat gaf een probleem. Verhuizen van een protestants dorp naar een katholieke stad! De oplossing werd gevonden door het beschikbaar stellen van een gebouwtje voor bijeenkomsten.

Willem Benjamin Smit trekt zich terug.

In 1913 had Willem Smit dus heel wat bereikt, een fabriek voor speciale machines in Slikkerveer, een motorenfabriek in Dordrecht en een transformatorenfabriek in Nijmegen. Zijn toomloze werklust had echter zijn gezondheid aangetast en in 1914 trok hij zich terug uit de directie. Hij ging zich toeleggen op zijn hobby’s schilderen en muziek.

WO I

De eerste Wereldoorlog brak aan en het werd voor Smit een zeer moeilijke tijd. Nederland was welliswaar neutraal in de oorlog, maar het bracht economische rampspoed. Tot 1920 voerde Adriaan Pot de directie, hij leidde het bedrijf alleen door deze moeilijke tijd heen. Het bedrijf werd in deze periode met verschillende gebouwen uitgebreid.

Meer over WO I volgt.......

Belgische geinterneerden (tewerkgestelden) in het schaftlokaal bij Smit Slikkerveer (1914-1918).


Belgische geinterneerden (tewerkgestelden) poseren voor de ingang van de fabriek (1914-1918).
Bron: Stichting Oud Ridderkerk/ Archief Smit Slikkerveer.

1917 Groepsfoto hoofdpersoneel

Staand links naar rechts:
Adriaan Pot , Onbekend, Ir.van Wijk, Cor Pot, Krijn van Beek, Ing.van Gent, Sijmen Bakker,Jan van Beek

Zittend links naar rechts:
Klinkhamer, Ir.Boer, Onbekend, Onbekend, Discussie Cees Brouwer of Ir.Kleyburg ,Piet van der Sijde


Tekenkamer 1914/1915. Geheel linksonder Hidde Nijland. In 1916 zou hij Coq Utrecht oprichten. Voor meer info over Coq Utrecht klik HIER.

Prachtige foto van de bestuurders van Smit Slikkerveer (1910 - 1915 ?)

Bron: Stichting Oud Ridderkerk.

Bron: Leerboek electrotechniek deel III uit 1919.

Artikel : NRC 09-11-1927

Lieren.

Omstreek 1920 begint de grote moderniseringsactie van onze koopvaardijvloot. Smit ontwikkelt en bouwt hiervoor een elektrische lieruitrusting. Oorspronkelijk ging het alleen om de lier-motoren, maar al spoedig werd ook de bijbehorende bedieningsapparatuur vervaardigd. Omdat de apparatuur zo langzamerhand belangrijker werd dan de motor ontstond er een groeiende apparatenafdeling. In 1939 varen op alle zeeën schepen met Smit elektrische lier-uitrustingen, waaronder de grootste schepen van de Nederlandse koopvaardijvloot, de Nieuw Amsterdam, Statendam, Baloeran en Oranje.

Electrische lier + weerstand Smit Slikkerveer 1920

Elektrificatie van de spoorwegen /tractie.

Er worden ook grote draaistroomturbogeneratoren (tot 37500 kVA) gebouwd. En vanaf het begin is Smit mede betrokken bij de elektrificatie van onze spoorwegen betrokken. In 1914 leverde het al de eerste tractiemotoren aan de N.Z.H. Tramwegmaatschappij, in 1923 de eerste rollager tractiemotoren en in 1932 de eerste diesel-elektrische tractie-aandrijving.

Productie van radio's.

Er zijn in een korte periode ook nog radiotoestellen gebouwd. Dit was tussen 1922 en 1929. Een bedrijf als Philips begon in 1927 met de productie van radio's, dus ook hierin was Willem Smit een pionier.

In 1922 bouwde Dr. Ir. C.J. de Groot de beroemde zender van Malabar voor radio verbinding tussen Nederlands-Indië en Nederland De generatoren voor de voeding van deze zender waren van Smit. Ook voor de Nederlandse radio zendstations Huizen, Kootwijk, Jaarsveld en Scheveningen werden machines en apparaten geleverd.

Smit Radio (gemaakt tussen 1922 en 1929).

Sirenes

In de jaren voor de tweede wereld oorlog heeft Smit ook luchtalarm sirenes gefabriceerd. Er zijn in totaal zo'n 1000 exemplaren op bestelling gemaakt voor gemeente-besturen, rijksinstanties en particuliere bedrijven.

In 1929 werd in Nederland de lichtweek georganiseerd vanwege het 50 jarig bestaan van de gloeilamp (Edison). Het betreffende lichtweek comité gaf in Oktober 1929 aan een aantal grondleggers van de elektrotechniek de bronzen plaquette. Ook Willem Smit en Adriaan Pot ontvingen deze plaquette. Vanwege dit success werden toen een aantal reizen voor het personeel naar Antwerpen georganiseerd.

Ontslagen door mailaise

De jaren zijn soms goed en soms slecht. In 1929 is de omzet tweemaal zo groot als in 1914, maar in 1936 nog maar een kwart van 1929. De gevolgen zijn ook bij het personeel te merken, minder loon en deels ontslag.

NRC: 27-06-1932

50 jarig jubileum Smit Slikkerveer

In 1930 werden een aantal Smit inzendingen bij de wereldtentoonstelling in Antwerpen met onderscheidingen bekroont. Twee jaar later bestond Smit Slikkerveer 50 jaar en in datzelfde jaar overleed directeur en mede-oprichter Adriaan Pot.

Tijdens het 50 jarig jubileum werd een luchtfoto aan het personeel aangeboden, daarvan heb ik 1 exemplaar in mijn bezit.

Bron: Alkmaarsdagblad 03-11-1932.

WO II

In het begin van de Tweede Wereldoorlog na het bombardement op Rotterdam was er nauwelijks nog bankverkeer. Smit besloot noodgeld uit te geven onder de naam “Electrobonnen” van f1,00, f2,50 en f5,00 wat door de Ridderkerkse winkeliers als betaalmiddel werd geaccepteerd.

Op bevel van de bezetter dienden alle binnenlandse defensieopdrachten te worden stopgezet waardoor het moeilijk werd het personeel aan de gang te houden.  Van 1940-1945 moesten werkzaamheden en leveringen alleen nog maar plaats vinden voor de Duitse en Roemeense Marine.  Daar is bitter weinig van terecht gekomen. De productie vond in vertraagd tempo plaats en er kwamen zeer weinig machines de fabriek uit.


Smit mededeelingen 1940

Vanaf mei 1942 werden ook personeelsleden aangewezen om in Duitsland te gaan werken. Het 60 jarig bestaan in 1942 werd dan ook somber gevierd. In oktober 1944 was de fabriek volledig leeggeroofd. Het personeelsbestand van 1940 van ongeveer 675 man was in 1942 aangegroeid tot 800. Het daalde door wegvoeren en onderduiken tot 555. Na de oorlog was er niet aan personeel te komen. Het duurde nog tot 1949 om de 800 van 1942 weer te halen.

Willem Benjamin Smit overleden.

Na de bevrijding was er geen materiaal maar ook geen gereedschap maar de behoefte aan elektrische machines was erg groot. Jaren van een sterke toename van productie en bedrijfsgrootte volgden. In de jaren na de oorlog werd vooral voor het binnenland geproduceerd. Om sterker bij exportopdrachten te staan werden door de Nederlandse Elektrotechnische bedrijven in 1953 de C.V. Holland Electric Industries Export WA “Holland Electric” opgericht. Deelnemers waren Coq Utrecht, EMF Dordrecht, Smit Slikkerveer, Hazemeyer Hengelo, Heemaf Hengelo, Hollandse draad en kabelfabriek (Draka) in Amsterdam, Nederlandsche Kabelfabriek (NKF) en Smit Nijmegen. De directeur van Smit Nijmegen, Prof. Ir. H.G. Nolen was voorzitter en Ir. H.W. Beckering, directeur van Smit Slikkerveer secretaris. “Holland Electric” was in den Haag gevestigd. Het was niet erg succesvol. Rond 1960 werd deze samenwerking beëindig.

Inmiddels was Willem Smit op 20 augustus 1950 overleden.

Er kwamen pogingen van Smit Nijmegen om tot vergaande samenwerking te komen met Smit Slikkerveer, Coq Utrecht en EMF Dordt. Er werd lang aan deze samenwerking gewerkt, maar het strandde op oprichter directeur Hidde Nijland van Coq en deels op de families Pot en Smit die hun geld in Slikkerveer hadden gestoken.

Bij deze poging tot samenwerking waren Heemaf en Hazemeyer niet betrokken, maar in 1962 kwam er een einde aan de zelfstandigheid van Smit Slikkerveer. In dat jaar vond de fusie tussen Heemaf en Smit Slikkerveer plaats. Heemaf nam in principe Slikkerveer over.

Directeuren:
Willem Smit	1882 - 1914
- president-commissaris	1926 - 1947
Adriaan Pot	1882 - 1920
L. J. Smit
- president-commissaris	1897 - 1926
Cornelis Pot	1920 - 1953
Ir. H.W. Beckering	1950 - 1955
Ir. F. Smit	1952 - 1966
Prof. Ir. J.J. Broeze
- president-directeur	1951 - 1961
Ir. J. Vries	1961 - 1968

Turbogenerator t.b.v. een elektrische centrale (1928).

voor meer informatie verwijs ik graag naar het boek van J. Hoek “Honderd energieke jaren 1882-1982.

Bron: Archief Eaton (Willy Ahlers) / J. Hoek / Smit Mededelingen / Archief Smit Slikkerveer (Kees Tym)/ Archief Smit Transformatoren/ Smit Draad/ Genealogieonline.nl /De Ingenieur - Draaistroomdynamo's 1903 /Electrotechnische industrie 1911

Meer volgt.....