Aanvoer transformator van Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek aan de achterzijde van centrale Noordendijk (GEB Dordrecht) 1920 - 1930

Bron: Archief Smit Draad.

De voorgeschiedenis.

De eerste toepassingen van de electrotechniek maakten gebruik van gelijkstroom, daarmee was het niet mogelijk om grote energiehoeveelheden of afstanden te overbruggen.Gelijkstroom kan niet met hoge spanningen worden opgewekt, noch door transformatie daartoe worden opgevoerd. Het waren de transformatoren, gevoed met wissel of draaistroom die ons in staat stelden hoge spanningen voor massa-transport van electrische energie te verkrijgen die spanningen weer in lagere om te zetten zodat ze bruikbaar waren in fabrieken en woonhuizen.


Gelijkstroomgenerator geleverd door Smit Slikkerveer aan de gemeente Nijmegen in 1886

Rond 1913 begonnen de provincies zich bezig te houden met electriciteitsvoorziening en werd de transportspanning van 10.000 volt ingevoerd. In de grotere steden waren er toen al kleine bedrijfjes die gemeenten van stroom voorzagen die bij 3000 of 5000 volt werden geproduceerd in centrales.

Willem Benjamin Smit / Smit Slikkerveer

Op 1 november 1882 gingen Willem Smit en Adriaan Pot naar de notaris in Ridderkerk om samen een bedrijf op te richten. Ze gaven het de naam "Electrisch-Licht-Machinen Fabriek Willem Smit & Co". Al snel zijn ook machines en transformatoren een onderdeel van het fabricageprogramma. Door gebrek aan ruimte wordt al snel uitgezien naar een andere plek voor de fabricage van machines. Dat wordt gevonden in Dordrecht.

Willem Smit voorzag dat er een gouden toekomst weggelegd was voor de transformatorenfabricage m.b.t. de electriciteitsvoorziening. De vraag naar transformatoren nam zo sterk toe, dat er nog meer ruimte nodig was. Deze was er in Slikkerveer echter niet. In eerste instantie overwoog men zelfs om de transformatorenproductie te stoppen, om zo alle ruimte vrij te maken voor fabricage van machines. Willem Smit stelde aan zijn ingenieur Th. Rosskopf voor een zelfstandige speciale vennootschap op te richten voor de bouw van transformatoren. Zo ging hij op zoek naar een geschikte lokatie.

Th. Rosskopf had gestudeerd in Delft en Karlsruhe, waar hij assistent was van een van de grootste pioniers van de electrotechnische constructie, Prof. Arnold. Tussen 1907 en 1913 was hij werkzaam bij Smit Slikkerveer en had hij de transformatoren-afdeling onder zijn beheer. Op zoek naar een geschikte nieuwe locatie voor zijn snelgroeiende bedrijf kwam hij op Nijmegen uit. Daar had Willem Smit al in 1886 de eerste gemeentelijke electriciteitscentrale van het land gebouwd en electrische verlichting aan de Waalkade aangelegd. Klik hier voor een biografie van Thomas Rosskopf.

Oprichting Smit Transformatoren.

De deal met Willem Smit was dat Thomas Rosskopf "bijna voor niets" de volledige transformatorenfabricage kon overnemen (alles wat bij Smit Slikkerveer stond m.b.t. de fabricage van transformatoren mocht hij gratis meenemen naar de nieuwe locatie) en Smit zou er ook financieel in deelnemen. In 1913 werd een kapitaal van 200.000 gulden bijeengebracht, voor een belangrijk deel door de beide eerste directeuren ir. th. Rosskopf en ir. A. J. Bergsma en hun familieleden en vrienden.

In verband met de gunstige ligging werd gekozen voor Nijmegen, gunstig liggend aan spoor- en waterwegen en met een prima hotelwezen om gasten te kunnen ontvangen. Men had toen al reeds begrip van "Public Relations". Aldus geschiedde en Th. Rosskopf associeerde zich met Ir. A. J. Bergsma , afkomstig van de Nederlandsch Indische spoorwegmaatschappij en zij richtten 02-05-1913 de NV Willem Smit & Co’s Transformatorenfabriek op.


Kantoorgebouw Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek 1913.

De oprichting van Smit Transformatoren, officieel dus 02-05-1913, anders dan vaak aangenomen 05-11-1913.
Bron: De Gelderlander 25-05-1913

Nog een krantenartikel m.b.t. de oprichting Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek. 1913.
Bron: Fam. Rosskopf (In bezit van Willem Smit Historisch Genootschap).

Op 13-05-1913 werd de bouwaanvraag voor het "ontwerp van eene Transformatorenfabriek te Nijmegen " goedgekeurd en de opdracht gegeven aan firma Van den Goot en Kruitweg te Hengelo.

Klik HIER om de complete bouwaanvraag in te zien (3 pagina's in pdf-formaat). Hieronder een van de bouwtekeningen behorende bij de aanvraag uit 1913. Klik op de foto om in te zoomen (pdf-formaat).

Luchtfoto Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek 1921.

Plattegrond Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek in 1921. 
Tekening gemaakt door Prof. Nolen. Bron: De Ingenieur 1921.

V.l.n.r. Ir. Th. Rosskopf, Ir. Bergsma, Prof. Dr. Ir. H.G. Nolen.

Het terrein was zeer gunstig gelegen, naast het spoor en de mogelijkheid om een klein stukje spoorwegaccordement aan te leggen. Men begon met een oppervlakte van 3000 m2 en een kapitaal van 2 ton (HFL). Er werkten toen 38 personen (30 fabrieksarbeiders en 8 kantoor-beambten). De grootste transformator was toen 1250 kVA bij 10 kV.

Er ging ook een gedeelte van het personeel uit Slikkerveer mee naar Nijmegen om het onervaren personeel van Smit Nijmegen bij te scholen. Dat gaf een probleem. Verhuizen van een Protestants dorp naar een Katholieke stad! De oplossing werd gevonden door het beschikbaar stellen van een gebouwtje voor bijeenkomsten. In 1929 werd aan de overkant, naast de Draadfabriek een Protestants/Gereformeerd kapelletje gebouwd. Behalve het personeel uit Slikkerveer was ook de leiding van Smit in die tijd Protestants/Gereformeerd. In die tijd moet dit toch een vreemd gezicht geweest zijn een Protestants Kapelletje bijna naast een grote Katholieke Kerk (Groenestraat 229)..

WO I.

De eerste wereldoorlog in 1914 – 1918 zorgde voor veel problemen met materiaal aanvoer. De koperprijs steeg tot HFL 12,-- en kernen werden gebouwd van plaat met zeer hoge verliezen, gesloopt uit zeer oude machines en transformatoren. De olie was zo slecht dat de bouten in no-time werden weggevreten. De ontwerpen werden aangepast aan de toevallig aanwezige materialen, maar toch werd er nog geproduceerd !

Om aan kapitaal te komen gaf men geregeld aandelen en obligaties uit. Jaarlijks was er een ledenvergadering en men was in die tijd ook al beursgenoteerd.

Eerste ledenvergadering 1914	Een aandeel uitgegeven door Smit.

Oprichting Smit Draad.

In 1915, dus tijdens de eerste wereldoorlog werd de afdeling Draadfabriek opgericht om zodoende zelf de fabricage van geïsoleerde koperdraad in de hand te nemen. In 1916 werd deze ondergebracht in een gebouw aan de overzijde van de Groenestraat.  De fabriek leverde zowel aan derden als aan Smit Transformatoren zelf.

Draadfabriek 1916	Draadfabriek 1926

Na de tweede wereldoorlog (1949) werd een groot modern fabrieksgebouw toegevoegd aan de Draadafdeling, speciaal bedoeld voor de fabricage van van duroflex-draad, een draad omgeven met een zeer hoogwaardige isolatie van kunstlak, van het soort dat in de oorlogstijd in Amerika en Zwitserland was ontwikkeld. Bovendien werd de Draadfabriek uitgerust met een zeer moderne electrische gloeierij.


Duroflexfabriek 1950

Begin tijdperk Nolen.

In 1916 begint de veelbelovende Ingenieur Nolen bij Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek. Hij zou uitgroeien tot de ultieme specialist op het gebied van transformatoren en werd behalve Professor en Hoogleraar later ook (mede)directeur (1925). Nolen heeft zijn functie enige tijd onderbroken door les te gaan geven aan de Technische Universiteit in Delft. Zijn eerste klus was het ontwerpen van een 4000 kVA transformator. (zie hieronder).

De eerste 4000 kVA transformatoren.

In 1916 werden de eerste 4000 kVA’s afgeleverd. Het was een enorme opgave deze te produceren, vanwege niet voldoende hijsgelegenheid en het was niet mogelijk ze in de fabriek voldoende te beproeven. Vervoer naar Amsterdam was alleen mogelijk buiten de bak, het binnenwerk moest aan de Hoogte Kadijk met een bok in de kast gezet worden en dat kon alleen als het niet regende. Het regende doorlopend ! Gedeeltelijk werden ze met tramlorries naar onderstations vervoerd. Het drogen en vullen geschiede zeer primitief en de transformatoren die nog met losse jukken gebouwd werden, maakten zo’n kabaal dat de inwoners wakker schrokken als ze werden uitgeschakeld. Concurrerende firma’s bouwden toendertijd op vergelijkbare wijze.



In 1924 werden aan de Geldersche Electriciteitsmaatschappij de eerste 50 kV transformatoren geleverd.  Dat was toen een griezelig hoge spanning en om het allerbeste te hebben werden de doorvoerisolatoren uit Amerika gekocht. Deze leken bij een proefspanning op vuurwerk. Het waren een faze transformatoren van 1700 kVA.


1927

Oprichting Smit Las

Omstreeks 1923 begon men in Nederland het electrisch lassen toe te passen . Smit maakte daarvoor de lastransformatoren, maar in 1925 werd begonnen met de fabricage van laselectroden.

Al snel begint men met Smit las-scholen voor opleiden van lassers tot verschillende graden van bekwaamheid en instrueren van ingenieurs en technici die met electrisch lassen te maken hadden. Er kwamen lasscholen in Amsterdam, Groningen, Rotterdam en Groningen die ver over de 6000 mensen les gaven. De eisen voor laselectroden werden geleidelijk groter. Ook heet aantal soorten electroden met elk hun eigenschappen nam toe, waardoor het toenmalige laboratorium ontoereikend was en dus verrees er net na de tweede wereldoorlog een groot laboratorium, met afdelingen voor mechanisch, physich en chemisch onderzoek met proeflasserij en werkplaatsen met een proef-fabriek. Dit gebouw bevatte tevens een verkoopafdeling en demonstratieruimte. Een volgende ontwikkeling was de fabricage van lasautomaten. Er volgden diverse ontwikkelingen. Lasautomaten geschikt voor geoctrooide “Sarazin” draad en automaten volgens het “Submerged arc” principe waarbij de lasplaats geheel met laspoeder wordt bedekt en de boog onzichtbaar in de poeder brand.

Bron: Smit Laschtijdschrift 1939 nr. 6 (Archief Smit Transformatoren).

1925: Nolen wordt mede-directeur

In 1925 wordt Professor Ir. Dr. Henry George Nolen benoemd tot mede-directeur. Tot 1937 behouden zij (Rosskopf, Bergsma en Nolen) gezamelijk de leiding over Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek. Van 1937 tot 1946 gaat Nolen les geven aan de Technische Hogeschool in Delft, maar is nog steeds met Smit verbonden als technisch adviseur en commissaris. In 1946 komt hij weer terug naar Smit en wordt directeur tot aan zijn pensioen in 1955.

In 1926 vierde men het 12.5 jarig bestaan.

Vanwege de slechte economische situatie was de viering van het 12.5 jarig bestaan zeer sober.
De directie kreeg van het personeel een bloemstuk en het personeel kreeg een gratificatie.

Bron: De Gelderlander 04-05-1926

Oprichting Smit Ovens

In 1929 werd een grote werkplaats gebouwd voor de fabricage van transformatorkasten. Toen deze niet meer goed bezet was zocht men naar een product waaraan veel laswerk zou voorkomen en de electrotechnische kennis die men bezat kon aanwenden. De keuze viel op de fabricage van electrische ovens. In 1935 werd daartoe een samenwerkingsverband aangegaan met de bekende Duitse firma Otto Junker in Lammersdorf. De samenwerking was in eerste instantie op het gebied van de weerstandsovens. Smit ovens begon echter zelf ook met smeltovens.

Diverse ovens uit 1938 ( Jubileumboek 25 jr bestaan) Smit Historisch Genootschap.

Na WOII bleek deze afdeling uit zijn voegen te barsten , terwijl de kastenfabriek eigenlijk alle ruimte nodig had. Het eerste naoorlogse bouwwerk werd dan ook de Ovenfabriek met eigen kantoor en tekenzaal. De afdeling houtbewerking moest het veld ruimen om daar een oven-laboratorium in te beginnen. De timmerlieden kregen een eigen gebouw achter het eigen bedrijf.

Ontwikkeling transformatoren.

In 1929 werden de eerste 100 kV transformatoren gebouwd en wel 2500 kVA’s voor P.E.B. Friesland.De vermogens groeiden nu snel. In 1930 werd een 22000 kVA geleverd voor 50 kV geleverd aan Amsterdam en in 1934 28000 kVA voor de spanning aan P.E.N. (Provinciaal Electriciteitsbedrijf Noord-Holland).

In 1935 deed de 150 kV zijn intrede met 6000 kVA’s voor de Provinciale Limburgse electriciteitsmaatschappij. De grootste voor de tweede wereldoorlog gebouwde eenheden waren drie wikkelings- transformatoren 52500 kVA voor 150/25/10 kV voor de koppeling Den-Haag-Rotterdam. (zie foto hieronder):

Transformator tbv koppeling den Haag - Rotterdam . De grootste 3 wikkelingstransformator gebouwd door Smit nog voor WO II.
Bron: Koninklijk Instituut van Ingenieurs 1847 - 1947. Klik HIER en HIER voor 2 uitgebreide artikelen over dit transport.

Dit waren de eerste transformatoren waarbij de ultra-hoge spanning onder belasting werd geregeld. De tweede wereldoorlog bracht stilstand in vrijwel alle ontwikkeling.

In 1938 vierde  Willem Smit  & Co's Transformatorenfabriek  NV haar 25 jarig bestaan.

Het bedrijf is in deze periode sterk gegroeid mede door de sterke groei van de behoefte naar electriciteit. Het aantal personeelsleden is explosief gestegen (van 38 naar 480)en het bedrijf omvat meerdere takken (transformatoren, draad, lasfabricage, ovens, waardoor het minder conjunctuurgevoelig is geworden. Het kapitaal is verviervoudigd sinds de oprichting, kortom het gaat erg goed met het bedrijf. Men had toen nog geen idee van de rampspoed die iedereen zou treffen (WO II) .

Ter gelegenheid van dit heugelijke feit werd door het personeel een aantal schilderijen aan de directie aangeboden en er werd een jubileumnummer + gratificatie verstrekt aan het personeel.

Foto genomen tijdens de receptie in concertgebouw "De Vereeniging".(04-11-1938)

Personeelsbestand vanaf 1913 - 1937. Bron Jubileumboek 1938

Overzicht van producten uit 1938

WOII

In het begin van de oorlog kon nog op bescheiden schaal in Nederland geleverd worden, maar tijdens de bezetting trachtten de Duitsers ons bedrijf in te schakelen bij de voorziening van Duitsland, maar daarvan kwam vrijwel niets terecht. De kunst was wel grondstoffen toegewezen te krijgen, maar niets te produceren. In deze periode werd er niet een trafo geproduceerd. Veel medewerkers van Smit kregen brieven om in Duitsland te werk gesteld te worden. Door heel veel drukte aan te wenden en steeds te hameren op het feit dat zonder deze mensen geen transformatoren geproduceerd konden worden, werden veel tewerkstellingsverzoeken weer opgeheven.  De directie deed er veel aan om zijn medewerkers weer terug te halen, zoals in het geval van een medewerker ,dhr. Fritz Tauber.

Fritz Tauber was een legale Joodse emigrant die in 1938 vananuit Oostenrijk naar Nederland vluchtte vanwege het opkomende Nationaal Socialisme. Hij vond werk bij Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek (tekenaar/constructeur)en werd op 18 November 1942 toch opgepakt door de Nazi's en naar kamp Westerbork gestuurt.


Fritz Tauber 1906 - 2004

De directie van Willem Smit & Co (Rosskopf en Nolen) deden verwoedde pogingen om hem weer vrij te krijgen middels briefcorrespondentie en steeds maar weer inpraten op de Duitse leiding. Men stelde : "Zonder Frits kunnen we geen Transformatoren maken, hij is een essentiele schakel in het proces". Uiteindelijk resulteerde dit in de vrijlating van hem en zijn vrouw in januari 1943, waarna zij direct onderdoken. Na 2 jaar ondergedoken gezeten te hebben in Friesland volgde op 17 April 1945 de bevrijding.


Brief die tot vrijlating resulteerde van Fritz ondertekend door Th. Roskopf.

Fritz en zijn vrouw Helene overleefden zo kamp Westerbork. Van zijn naaste familie was zijn zus de enige overlevende van dit drama..

Fritz heeft met zijn familie tot aan zijn dood in 2004 in Nijmegen gewoont en was altijd lid van de Willem Smit Seniorenvereniging.  Fritz heeft zijn belevenissen in een boekwerk laten omzetten. Fritz Tauber, “Rondom Westerbork”.

Tenslotte werd Nijmegen bevrijd in 1944 en heel Nederland in 1945. Zo kwam een einde aan deze verschrikkelijke tijd.

Wederopbouw

Na de oorlog kon men direct gaan produceren met de opgespaarde materialen en grondstoffen en dat kwam goed uit want er was toen een ernstig tekort aan transformatoren en Smit moest alle zeilen bij zetten om aan de vraag te kunnen voldoen. De capaciteit van de centrales was onvoldoende zodat zij in hoog tempo werden uitgebreid, wat weer gunstig was voor de orderportefeuille van Smit Transformatoren. Daarnaast waren zeer grote transformatoren nodig om vanuit het landelijke koppelnet van 150 en 100 kV de distributienetten van 50 en 10 kV te voeden en andere om vanuit de oudere netwerken de ultra-hoge spanning 50 kV en 10 kV te verkrijgen. Zo kreeg men een enorm programma voor zeer grote transformatoren te verwerken, waardoor een verdubbeling van de grote montagehal noodzakelijk werd met als gevolg  diverse uitbreidingen van het bedrijfsgebouw en verplaatsing van machines.

1946: Rosskopf en Bergsma treden af als directeur en professor Nolen komt terug. Bergsma overlijd kort na zijn pensioen.

In maart 1946 gaan Ir. Thomas Rosskopf en Ir. A. J. Bergsma met pensioen en treden af als directeur. Professor Nolen komt terug, wordt directeur en neemt de dagelijkse leiding over tot aan zijn pensioen in 1955. . Op 21-07-1946 , dus zeer kort na zijn pensioen,  overlijd dhr. Ir. A. J. Bergsma, oud directeur, commissaris en mede oprichter van Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek op de leeftijd van 65 jaar.

Oprichting bedrijfschool.

In 1951 werd een bedrijffschool gesticht om jongeren die voor Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek NV wilden gaan werken een gedegen opleiding te geven. Deze school stond onder leiding van de stichting Bemetel en werd verplicht ingesteld voor nieuwe fabrieksmedewerkers.

Uitbreidingen na WO II.

In 1953 werd een begin gemaakt met de bouw van een laboratorium "grote transformatoren". Met dit lab kon men zelfs de grootste eenheden volledig beproeven. Hierin werd 1.5 miljoen gulden geïnvesteerd. Voor die tijd een gigantisch bedrag, maar onmisbaar voor een eerste klas transformatorenfabriek want de concurrentie zat ook niet stil.

Uitbreidingen Smit Nijmegen net na de oorlog.

Een schema vinden we hieronder: 

Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek bestaat 40 jaar.

In hetzelfde jaar bestond Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek 40 jaar. Ter gelegenheid van dat jubileum schonk het personeel een zonnewijzer aan de directie, gemaakt door de kunstenaar Charles Hammes, naar een ontwerp van Ir. E.A. Frowein. De zonnewijzer is nog steeds te bewonderen op het terrein van Smit Transformatoren.


Bron: De Gelderlander / foto: Archief Smit Transformatoren.

De Zonnewijzer geschonken door het personeel aan de directie van Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek  in 1953.

Overlijden van Ir. Thomas Rosskopf, feitelijk oprichter van Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek.

Op 05-06-1953 overleed Ir.Thomas Rosskopf (1880 - 1953). Hij was directeur van Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek N.V.  tussen 1915 en 1946 en feitelijk oprichter van Smit Transformatoren. Klik HIER voor zijn biografie.

(Advertentie G. Danen).


Werkgelegenheid.

Het was een periode van stormachtige groei en ontwikkeling van verschillende afdelingen onder de vlag van Willem Smit & Co’s Transformatorenfabriek. In 1913 bedroeg het aantal medewerkers 38 en dit was opgelopen tot 588 in 1940. Na de oorlog was het 413 om weer toe te nemen naar 1700 in 1957. Een verviervoudiging na de oorlog !

Willem Smit & Co's Transformatorenfabriek heeft dus door de jaren heen een zeer belangrijke rol gespeeld m.b.t. de werkgelegenheid in Nijmegen en bijna iedere inwoner van Nijmegen heeft wel iemand in zijn naaste familie of vriendenkring die bij Smit gewerkt heeft of nog steeds werkt bij dit prachtige bedrijf.

Advertentie 1950.

Fusies

Eind 1960 werden de statuten gewijzigd. Dit was noodzakelijk geworden door de fusie met EMF Dordt. Daarna hebben nog fusies plaatsgevonden met AFo in Hattem en Coq in Utrecht. In 1965/1966 werd de integratie tot stand gebracht tussen de apparatenfabrieken in Hattem en Ede.

In 1966 omvat het bedrijf in Nijmegen de volgende bedrijven:

• Transformatorenfabriek Nijmegen (tevens in Ede)
• Draadfabriek
• Ovenfabriek
• Afdeling electrisch lassen
• Afdeling regeltechniek

en vijf dochterondernemingen:

• EMF Dordt
• Coq Utrecht
• AFO Hattem
• Olthof's Transformatorenfabriek Ede
• Mij tot exploitatie van transportwagen NV te Nijmegen.

In het jaarverslag van 1967/1968 lezen we dat er een afzonderlijke vennootschap genaamd Smit Nijmegen-Compro N.V. is opgericht om de afdeling Compro, combinaties industriële producten zelfstandiger en slagvaardiger te kunnen laten optreden.

Eind zestiger jaren heeft de "Smit Nijmegen groep" meer dan 3000 medewerkers in dienst, en in 1969 zelfs 3380 medewerkers!!. Dit kwam mede door een aantal overnames, zoals hierboven genoemd en omdat men in die jaren vrijwel alle typen transformatoren maakt, van klein tot reusachtig groot. (de specialicatie naar grote vermogenstransformatoren werd pas veel later ingezet). Het bestaan van de zeer grote "Smit Nijmegen Groep" was van korte duur. In 1969 vind de fusie plaats tussen Smit en Holec en werd de "Smit groep" daarmee opgeslokt door het nog grotere "Holec" . Het aantal medewerkers van Holec steeg naar daarmee naar 8499 medewerkers !

Het Holec tijdperk is begonnen. Een van de resultaten van de samenwerking is dat de nieuwe giethars-energie transformator 160/630 kVA uit Ede gecombineerd wordt met een schakelinstallatie van Hazemeyer, de Magnefix.

Meer volgt.